ZARRA MIQDORICHA AMAL HAM BEHISOB QOLMAYDI

Imom Ibn Rajab Hanbaliy «Jomi’ul-ulum val-hikam» asarida Abdulloh ibn Muborak rahimahullohdan quyidagi mazmundagi hikmatni keltiradi:
«Qanchadan-qancha kichik amal bor, uni niyat ulug‘ qiladi. Qanchadan-qancha katta amal bor, uni niyat kichraytiradi».
Bu hikmat Zalzala surasining mazmunini yanada teranroq anglashga yordam beradi. Bir inson ozgina mablag‘ini Alloh roziligi uchun, muhtojning og‘irini yengil qilish maqsadida bersa, uning ixlosi amalining ma’naviy qadrini yuksaltirishi mumkin. Boshqa bir inson esa katta ehson qilib, faqat odamlarning maqtovini ko‘zlashi mumkin. Shu sababli amalning tashqi ko‘rinishi bilan cheklanib qolmay, uning niyati va shariatga muvofiqligiga ham e’tibor berish lozim.
Albatta, bu hikmat farz va vojiblarning o‘rnini niyat bilan almashtirish mumkin degani emas. Yaxshi niyat bilan birga amal ham to‘g‘ri bo‘lishi kerak.
Imom Ibn Kasir Zalzala surasining 7–8-oyatlarini sharhlar ekan, bu oyatlarning umumiy ma’nosini har qanday kichik yaxshilik va yomonlikning ham natijasi ko‘rilishi bilan bog‘laydi. Tafsirda keltirilgan rivoyatlarda ham amalning oz yoki ko‘pligidan qat’i nazar, uning oqibati muhim ekani ko‘rsatiladi.
Inson hayotida kichik deb qaralgan ishlar ba’zan uzoq davom etadigan natijalarni yuzaga chiqaradi. Bu holatni axloq, tarbiya va ijtimoiy munosabatlar nuqtayi nazaridan ham tushunish mumkin.
Masalan, ustozning shogirdiga aytgan bir og‘iz rag‘batlantiruvchi so‘zi uning ilmga bo‘lgan muhabbatini kuchaytirishi mumkin. Aksincha, o‘ylamay aytilgan haqorat bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchiga salbiy ta’sir qilishi ehtimol. Bir kishining boshqasiga ko‘rsatgan yaxshiligi boshqalarga ham namuna bo‘lib, yaxshilik zanjirini boshlab berishi mumkin.
Biroq bu misollar oyatlarning g‘aybiy mazmunini ilmiy tajriba bilan isbotlashga urinish emas. Oxirat, amallarning hisob qilinishi va ularning Alloh huzuridagi haqiqiy qiymati — vahiy orqali bildirilgan e’tiqodiy haqiqatlardir. Ilmiy kuzatuvlar esa inson xatti-harakatlarining dunyodagi ayrim oqibatlarini tushuntiradi.
Demak, oyatning tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u insonni nafaqat katta qarorlarida, balki kundalik muomalasida ham mas’uliyatli bo‘lishga chorlaydi.
Ba’zi insonlar: «Buning nimasi bor?», «Bir marta bo‘lsa nima qilibdi?», «Buni hech kim bilmadi-ku», deb o‘zlarini ovutadilar.
Aslida, gunohning xavfli jihatlaridan biri — uning qalbda oddiy holga aylanishidir. Dastlab inson xato qilganida vijdonan bezovta bo‘lishi mumkin. Ammo xatoni takrorlayverib, o‘zini oqlayversa, bora-bora undan ta’sirlanmay qo‘yishi ehtimol.
Bu yerda yana bir nozik jihat bor: oyatlar bandani umidsizlikka emas, o‘zini isloh qilishga chaqiradi. Kimdir xato qilgan bo‘lsa, unga tavba eshigi ochiq. Gunohni tan olish, pushaymon bo‘lish, uni tark etish va agar birovning haqqi poymol qilingan bo‘lsa, imkon qadar haqqini qaytarish zarur.
Alloh taoloning adolati hech bir amalni e’tiborsiz qoldirmaydi. Uning rahmati esa chin dildan tavba qilgan bandaga umid beradi.
Shuning uchun mo‘min kishi faqat «Men nima qildim?» deb emas, «Nima uchun qildim?», «Kimning haqqiga tegdim?» va «Bu ishimni qanday tuzataman?» deb ham o‘zidan so‘rashi kerak.
Tasavvur qiling: qiyomat kuni inson dunyoda unutib yuborgan ishlari bilan yuzlashadi. Hech kim bilmagan yaxshiliklari, birovning ko‘nglini og‘ritgan so‘zlari, yashirincha qilgan ehsonlari va o‘zini hech kim ko‘rmayapti deb o‘ylagan paytdagi ishlari…
O‘sha kuni insonlar orasidagi obro‘, mol-dunyo yoki mansabning o‘zi najot kafolati bo‘la olmaydi. Insonning najoti Allohning rahmati, to‘g‘ri e’tiqodi, ixlosi va solih amallari bilan bog‘liq.
Zalzala surasining so‘nggi ikki oyati bizga hayotning muhim mezonini o‘rgatadi: yaxshilikni kichik sanamang, gunohni arzimas deb bilmang, birovning haqqiga beparvo bo‘lmang va qilgan amalingizni odamlarning bahosi bilan o‘lchamang.
Bugun birovga yaxshilik qilish imkoningiz bormi? Uni ortga surmang. Bugun kimningdir ko‘nglini og‘ritdingizmi? Uzr so‘rashga shoshiling. Bugun xato qildingizmi? Tavbani kechiktirmang.
Chunki insonning ertaga qanday maqomda bo‘lishini ko‘p hollarda bugungi tanlovlari belgilaydi. Har bir kichik amalning oxiratdagi haqiqiy qiymatini esa Alloh taolo biladi.
Unutmang: odamlar unutishi mumkin, insonning o‘zi ham unutishi mumkin. Ammo Allohning huzurida hech bir amal zoye ketmaydi.

Ta’lim muassasasi mudarrisi A.Suyarov