КОНСТИТУЦИЯ — СУВЕРЕН ДАВЛАТНИНГ АСОСИЙ КАФОЛАТИ

КОНСТИТУЦИЯ — СУВЕРЕН ДАВЛАТНИНГ АСОСИЙ КАФОЛАТИ

Илмий таҳлилий мақола

Кириш

Мустақил давлатнинг ички мустаҳкамлиги ва ташқи майдонда тенг ҳуқуқли субъект сифатида иштирок этиши, аввало, унинг ҳуқуқий асослари қанчалик мукаммал эканига боғлиқ. Шу жиҳатдан, Конституция давлат суверенитетини белгилаб берувчи ва мустаҳкамловчи олий ҳуқуқий асос сифатида алоҳида ўрин тутади. У давлат тузилмаси ва бошқарув тизимини белгилаш билан бирга, мамлакат мустақиллигини амалий жиҳатдан кафолатловчи механизмлар мажмуасини ҳам ўз ичига олади.

1. Суверен давлат тушунчаси ва унинг ижтимоий-ҳуқуқий пойдевори

Суверенитет давлатнинг ички ва ташқи сиёсатда мустақил қарор қабул қилиш қобилияти, ҳудуди ва халқи устидан тўлиқ юрисдикцияга эгалигини англатади. Бу хусусиятлар мустаҳкам ҳуқуқий асосга таянгандагина амалий қиймат касб этади.

Илмий нуқтаи назарга кўра, суверен давлат қуйидаги белгилари билан ажралиб туради:

• ҳудуди устидан тўла ҳокимиятга эгалик;
• халқ иродасига таянган сиёсий бошқарув тизими;
• ички қарорларда эркинлик, ташқи муносабатларда тенг ҳуқуқлилик.

Айнан Конституция шу белгиларни расман мустаҳкамлаб, суверенитетнинг реал амал қилишини таъминлайдиган ҳуқуқий заминни яратади.

2. Конституция — мустақил давлатнинг ҳуқуқий таянчи

Конституция давлатнинг барқарор ва тизимли фаолиятини таъминлайдиган асосий меъёрий асос бўлиб, унинг қиймати фақат символик эмас, балки амалий-ҳуқуқий аҳамиятга эга.

Унинг суверен давлат кафолати сифатидаги ўрни қуйидаги йўналишларда намоён бўлади:

— Ҳокимият манбасини белгилаш.
Конституция давлат ҳокимиятининг манбаи — халқ эканини белгилайди ва шу асосда ҳокимият тармоқларининг шаклланишини қонуний меъёрга солади.

— Давлат тузилиши ва ҳудудий яхлитликни мустаҳкамлаш.
Мамлакатнинг бир бутунлиги, ҳудудий дахлсизлиги ва бўлинмаслиги айнан Конституция орқали кафолатланади.

— Ҳокимият тармоқлари ўртасида мувозанатни таъминлаш.
Қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимияти ўртасидаги мутаносиблик ички мустақиллик ва ҳуқуқий барқарорлик гаровидир.

— Фуқаролик институтларини шакллантириш.
Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, давлат ва жамият ўртасидаги муносабатлар конституцион даражада белгилаб қўйилиши давлат мустақиллигининг ижтимоий пойдеворини яратади.

— Миллий рамзларни ҳуқуқий мақомга эга қилиш.
Давлат байроғи, герби, мадҳияси ва давлат тили — мустақил давлатнинг сиёсий-ҳуқуқий идентификацияси бўлиб, улар Конституцияда мустаҳкамланади.

3. Суверен давлат тизимида Конституциянинг институционал аҳамияти

Конституция фақат ҳуқуқий ҳужжат эмас, балки давлат тузилмаларини шакллантирувчи сиёсий институтлар тизимидир. У орқали қуйидаги институтлар ўз ваколатини амалга оширади:

• парламент ва қонун ижодкорлиги тизими;
• президентлик институти;
• мустақил суд ҳокимияти ва адлия органлари;
• инсон ҳуқуқлари бўйича органлар ва омбудсман институти;
• маҳаллий давлат ҳокимияти тизими.

Бу институтлар давлат мустақиллигини реал ҳимоя қиладиган ва амалий бошқарувни таъминлайдиган механизмга айланади.

4. Конституциянинг ташқи сиёсий суверенитетни таъминлашдаги ўрни

Давлатнинг халқаро майдонда мустақил субъект сифатида иштирок этиши, унинг ташқи сиёсатини мустақил белгилаши ва халқаро муносабатларда тенг ҳуқуқлилик принципига амал қилиши ҳам Конституцияда белгиланган асосларга таянади.

Шу жиҳатдан, Конституция ташқи сиёсий йўналишларни белгилаш, халқаро келишувларда иштирок этиш ва ташқи иқтисодий муносабатларда мустақил қарор қабул қилиш учун ҳуқуқий замин яратади.

Хулоса

Конституция мустақил давлатнинг сиёсий, ҳуқуқий ва ижтимоий барқарорлигини таъминлайдиган асосий ҳужжат ҳисобланади. Давлат тузилмаси, ҳокимият тармоқлари, фуқаролик мақоми, ҳудудий яхлитлик ва ташқи сиёсий курс — барчаси Конституция орқали ўзининг ҳуқуқий ифодасини топади.

Шу маънода, Конституция:

• мустақилликнинг ҳуқуқий пойдевори,
• сиёсий суверенитетнинг асосий кафолати,
• жамият барқарорлигини таъминловчи мезон,
• халқаро нуфузни мустаҳкамловчи асосий манбадир.

У давлатчиликнинг энг муҳим таянчи сифатида ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан беқиёс аҳамиятга эга.