Mahmudxo’ja behbudiy o’zbek jadidchilik harakatining yetakchisidir

 

Mahmudxo’ja Behbudiy (1875–1919) O’rta Osiyoda jadidchilik harakatining taniqli arboblaridan biri bo’lib, o’zbek milliy uyg’onish davrining eng faol yetakchilaridan edi. U o’zining pedagogik, ma’rifiy, jurnalistik va dramaturgiya sohalaridagi faoliyati orqali xalqni savodli qilish, milliy o’zlikni anglatish va madaniy uyg’onishga erishish yo’lida katta hissa qo’shgan.

Erta hayoti va ta’limi

Mahmudxo’ja Behbudiy 1875-yilda Samarqand shahrida tug’ilgan. Yoshligida an’anaviy maktabda ta’lim olgan, so’ngra musulmon madrasasida o’qigan. Arab, fors va rus tillarini o’rganib, turli madaniy va ilmiy adabiyotlar bilan tanishgan. Ushbu bilimlar uni yangi usul maktablari (jadid maktablari) g’oyasini ilgari surishga undadi.

Jadidchilik harakati va pedagogika

Behbudiy jadidchilik harakatining faol targ’ibotchisi sifatida yangi usul maktablarini ochishni boshladi. Bu maktablarda bolalarga an’anaviy diniy bilimlar bilan bir qatorda matematika, geografiya, tarix va rus tili o’rgatildi. U ta’lim orqali xalqni savodli qilish va ularning ijtimoiy ongini oshirishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan edi.

Adabiy va jurnalistik faoliyati

Behbudiy «Samarqand» nomli gazeta asoschilaridan biri bo’lib, o’z maqolalari orqali millatni uyg’otish va ularni zamonaviy hayotga moslashishga chorlagan. U o’z asarlarida ijtimoiy adolat, erkinlik va ilm-ma’rifat mavzularini yoritgan. 1913-yilda yozilgan «Padarkush» («Otani o’ldirgan») asari o’zbek dramaturgiyasining durdonalaridan biri bo’lib, milliy o’zlik va ma’rifatga da’vat qiluvchi asar sifatida tanilgan. Bundan tashqari, Behbudiy «O’lat» va «Millatga xizmat» kabi asarlarida ham xalqni ogohlikka va o’z taqdirini o’zi belgilashga chaqirgan.

Matbuotdagi faoliyati

Behbudiy jadid matbuotini rivojlantirishga katta e’tibor bergan. «Oyna» jurnalini nashr qilishda ishtirok etib, unda turli ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy masalalarga oid maqolalar yozgan. Ushbu jurnal o’z davrining yetakchi ma’naviy-ma’rifiy nashrlaridan biri bo’lgan. Behbudiy o’z maqolalarida milliy birdamlik, milliy til va madaniyatni rivojlantirish zarurligini muntazam ravishda ta’kidlab kelgan.

Jadidlar bilan munosabatlari

Behbudiy o’z davrining taniqli jadidlari bo’lgan Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi arboblar bilan yaqin aloqada bo’lgan. Ular bilan birgalikda Turkiston hududida jadidchilik harakatini rivojlantirish va millatni ma’rifatparvarlik yo’liga boshlash uchun ko’plab loyihalar amalga oshirgan. Behbudiy va Avloniy yangi usul maktablari ochishda hamkorlik qilgan bo’lsa, Fitrat bilan milliy adabiyotni rivojlantirish va dramatik asarlar sahnalashtirishda birga ishlagan. Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan esa teatr va musiqa san’atini rivojlantirish bo’yicha fikr almashgan.

Behbudiy bu jadid arboblari bilan milliy birdamlikni mustahkamlash va xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini oshirish yo’lida birlashgan. Ularning do’stona munosabatlari va hamkorligi Turkiston jadidchilik harakatining muvaffaqiyatli rivojlanishida muhim rol o’ynagan.

Siyosiy faoliyat va fojiali o’lim

Behbudiy nafaqat madaniy va ta’lim sohalarida, balki siyosiy faoliyatda ham faol edi. U Turkiston jadidlarining birlashuvi va mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashish tarafdori bo’lgan. 1917-yilda Oktabr inqilobidan keyin Turkiston muxtoriyati g’oyalarini qo’llab-quvvatlab, xalqning siyosiy erkinligini ta’minlash tarafdori sifatida maydonga chiqqan. Afsuski, uning faoliyati chor Rossiyasi hukumati va mahalliy konservativ doiralar tomonidan qattiq tazyiq ostida bo’ldi. 1919-yilda Behbudiy Buxoro amirligi hududida mahalliy mutaassib kuchlar tomonidan qatl etildi.

Xotira va meros

Mahmudxo’ja Behbudiy o’zbek xalqi tarixida muhim o’rin egallagan arboblardan biridir. Uning jasorati, ma’rifiy faoliyati va milliy uyg’onish yo’lidagi xizmatlari bugungi kunda ham qadrlanadi. O’zbekiston mustaqillikka erishgach, Behbudiy nomi abadiylashtirilib, ko’plab maktab, ko’cha va madaniy muassasalarga uning nomi berilgan. Uning «Padarkush» pyesasi va boshqa asarlari o’zbek teatr sahnalarida muntazam sahnalashtirilib, xalqning ongini uyg’otishda davom etmoqda.

Xulosa

Mahmudxo’ja Behbudiy o’z xalqining ma’rifatparvar, erkin va farovon kelajagini yaratishga intilgan buyuk jadid mutafakkirlaridan biridir. Uning hayoti va faoliyati millatning uyg’onishi yo’lidagi jasorat va fidoyilik ramzidir. Bugungi kunda ham Behbudiyning ma’rifat va taraqqiyot yo’lidagi g’oyalari dolzarbligini saqlab qolmoqda. Behbudiy nomi milliy o’zlikni anglash, ma’rifat va uyg’onish ramzi sifatida doimo e’zozlanadi.
«Sayyid Muhyiddin maxdum» o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi Ma’naviy va ma’rifiy ishlar bo’yicha mudir o’rinbosari Nodirbek domla Jamolov