Vijdon erkinligining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari: 35-moddaning ilmiy talqini

Kirish

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 35-moddasi fuqarolarning vijdon va e’tiqod erkinligini kafolatlash orqali mamlakatda demokratik huquqiy davlat tamoyillarining mustahkamlanishiga xizmat qiluvchi muhim normativ-huquqiy me’yorlardan biridir. Mazkur modda insonning shaxsiy, ajralmas va tabiiy huquqlaridan biri bo‘lgan e’tiqod erkinligining davlat tomonidan e’tirof etilishi va uning huquqiy jihatdan himoya qilinishini ta’minlaydi.

1. Vijdon erkinligining huquqiy tabiati

Vijdon erkinligi mazmunan ikki asosiy komponentdan iborat:

1. Ichki (sub’ektiv) erkinlik — shaxsning diniy yoki dunyoviy e’tiqodlarni qabul qilishi yoki rad etishi, e’tiqodini o‘zgartirishi yoki o‘zgartirmasligi bo‘yicha mutlaq erkin tanlovi.
2. Tashqi (eksternal) erkinlik — diniy amaliyotlarni ado etish, diniy marosimlarda ishtirok etish yoki ulardan tiyilish huquqi.

Konstitutsiyaning 35-moddasi aynan ushbu ikki tarkibiy qismning huquqiy kafolatlarini belgilaydi. Ushbu huquqning oliy darajadagi normativ manbada mustahkamlanishi vijdon erkinligining ajralmas, o‘zgarmas va cheklab bo‘lmaydigan konstitutsiyaviy huquq sifatidagi maqomini mustahkamlaydi.

2. Majburlash tamoyilining qat’iy taqiqlanishi

Mazkur moddaning eng muhim normativ komponentlaridan biri — diniy majburlashning mutlaq taqiqlanishidir. Bu tamoyil bir necha huquqiy asoslarni o‘z ichiga oladi:

• shaxsni ma’lum bir dinga kiritish yoki undan chiqarishga majburlash mumkin emas;
• diniy aqidalarni majburiy ravishda singdirish (indoctrination) qonun oldida javobgarlikni yuzaga keltiradi;
• diniy e’tiqoddan voz kechishga majburlash ham Konstitutsiyaga zid hisoblanadi.
• Bu me’yorning qo‘llanishi jamiyatda e’tiqodlar xilma-xilligiga asoslangan bag‘rikenglik va ijtimoiy totuvlikni ta’minlovchi fundamental asos hisoblanadi.

III. Vijdon erkinligi va demokratik jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik

Vijdon erkinligi — demokratiyaning muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, e’tiqod erkinligi mavjud bo‘lgan jamiyatlarda:

• shaxsning ichki dunyosi va ruhiy mustaqilligi ta’minlanadi;
• fuqarolar o‘rtasida bag‘rikenglik va murosaga tayyorlik kuchayadi;
• davlat-din munosabatlarida konstitutsiyaviy muvozanat saqlanadi;
• ekstremizm va radikalizmga qarshi ijtimoiy immunitet shakllanadi.

Konstitutsiyaning 35-moddasi ana shu demokratik-huquqiy tamoyillarni hayotga tatbiq etishning asosiy normativ asosidir.

3. Diniy-ma’rifiy ta’lim muassasalarida 35-moddaning aks etishi

Diniy-ma’rifiy ta’lim tizimida ushbu konstitutsiyaviy norma quyidagi jihatlar orqali o‘z ifodasini topadi:

1. E’tiqodga hurmat tamoyili — ta’lim jarayonida talabalarning diniy qarashlari hurmat qilinadi.
2. Diniy bilimlarning majburiy emas, bilimga asoslangan shaklda berilishi — indoctrination emas, ilmiy-ma’rifiy yondashuv ustuvor hisoblanadi.
3. Bag‘rikenglik madaniyatining shakllantirilishi — Konstitutsiya ruhi asosida diniy munosabatlarning tinch va uyg‘un rivoji ta’minlanadi.

Bu jihatlar Konstitutsiyaning 35-moddasi va ta’lim muassasalarining pedagogik faoliyati o‘rtasidagi uzviy uyg‘unlikni namoyon etadi.

Xulosa

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 35-moddasi vijdon va e’tiqod erkinligining oliy konstitutsiyaviy kafolati sifatida demokratik jamiyat barqarorligi va ijtimoiy totuvlikning muhim huquqiy asosini belgilab beradi. Mazkur moddaning amalda to‘g‘ri tatbiq etilishi shaxsning ma’naviy mustaqilligini ta’minlash, jamiyatda bag‘rikenglik va o‘zaro hurmat tamoyillarini mustahkamlash, shuningdek, diniy-ma’rifiy ta’lim tizimining konstitutsiyaviy normalarga mos ravishda rivojlanishiga xizmat qiladi.
Raqamli ta’lim texnalogiyalari markazi boshlig’i Habibullo Mahmudov